De begane grond, het Functioneel Contextualisme: “Dé waarheid bestaat niet”

In een reeks van 3 artikelen in interview-vorm geeft Dirk van den Maagdenberg (1969, ACT-therapeut, coach, jurist, en oprichter van Heelmeesters, www.heelmeesters.info) een praktische samenvatting van de laatste wetenschappelijke ontwikkelingen in de gedragspsychologie. Het lijkt op een gebouw met 3 verdiepingen. Het fundament, de begane grond, zijn de filosofische principes van het Functioneel Contextualisme (FC) die ten grondslag liggen aan de psychologische wetenschap. Hierop is de 1e verdieping gebouwd, de Relational Frame Theory (RFT). Dit is een theorie over hoe het gedrag (niet alleen het “handelen” maar ook het “denken”) van mensen kan worden verklaard en voorspeld door middel van taal. Op de bovenste verdieping bevindt zich de Acceptance and Commitment Therapy (ACT), een therapie bedoeld om het gedrag van mensen te sturen in een door hen gewenste richting. ACT is een positieve, toekomstgerichte, therapie die wetenschappelijk bewezen effectief is zowel bij psychische klachten als bij coaching. RFT en ACT geven een geheel nieuwe kijk op de mogelijkheden van de toegepaste psychologie.

Wat houdt het Functioneel Contextualisme (FC) precies in?

Het FC is een manier om naar de wereld te kijken en deze te onderzoeken, een wetenschapsfilosofie. Het is een wereldbeeld van waaruit we alles wat er in de wereld gebeurd, inclusief het menselijk gedrag en verstand, proberen te begrijpen.

Veel mensen vragen zich af wat in de wereld en in hun leven de “waarheid” is of waar de “werkelijkheid” uit bestaat. Wat zegt het Functioneel Contextualisme hierover?

Er zijn grofweg eigenlijk twee manieren om de wereld en onszelf als mensen te onderzoeken en te verklaren. De ene filosofie (de ontologie) zegt dat er een universele waarheid of werkelijkheid is die we kunnen onderzoeken. Als we maar lang genoeg doorzoeken zullen we uiteindelijk precies weten hoe de wereld en de mens uiteindelijk in elkaar zit. Er bestaat een objectieve werkelijkheid. De andere filosofie, het FC, gelooft niet in een van te voren vaststaande “waarheid” of objectief waarneembare “werkelijkheid”. Iets is niet zomaar waar of niet waar maar iets krijgt zijn betekenis (functie) pas in bepaalde omstandigheden of onder bepaalde voorwaarden (context).  Wetenschappelijk onderzoek heeft pas zin en is pas meetbaar als je eerst duidelijk maakt wat je met het onderzoek wilt bereiken (welke functie het onderzoek heeft). De “werkelijkheid” is volgens het FC subjectief, kortom: elk onderzoek maar ook elke mens creëert zijn eigen waarheid.

Geef eens een voorbeeld.

Wij mensen beschrijven alles door middel van taal (in woorden). Je zou kunnen zeggen dat in de ontologie een woord, zoals de “waarheid”, de “psyche”, de “ziel” of bijvoorbeeld een “schotel”, een a priori vaststaande betekenis heeft. In het Functioneel Contextualisme betekent een woord als de “psyche” in principe niets, het is op zichzelf eigenlijk weinig meer dan een woord met 6 letters. Je weet volgens het FC pas wat een bepaald woord betekent (welke functie het heeft) als je het woord kunt plaatsen in een concrete situatie (context). De “waarheid” in het algemeen houdt volgens het FC niets in, maar bijv. binnen de context van de wiskunde is de som 1+1=2 een “waarheid”.

En hoe zit het met de schotel?

Een concreet woord als “schotel” lijkt op het eerste gezicht gelijk duidelijk maar een schotel kan bijv. een “bord” betekenen maar ook een “gerecht” in de context van eten, een “museumstuk” als de schotel in de vitrine van een museum staat, of een “antenne” als die buiten aan de muur hangt. Woorden en taal zijn nooit zwart/wit. Taal is verzonnen door mensen om globaal met elkaar te kunnen communiceren. Taal moet dus ook niet letterlijk worden genomen alsof een woord op zich een betekenis heeft. Als we het gedrag en woorden van iemand anders goed willen begrijpen, zullen we ons volgens het FC altijd moeten verdiepen in de context ervan.

Het geldt dus ook voor gedrag?

Volgens het FC is ook niet per se duidelijk wat een bepaald gedrag betekent, bijvoorbeeld een knipoog. Zo kan een knipoog tussen twee geliefden een blijk van liefde betekenen maar een knipoog van een vijand een bedreiging inhouden. Ook gedrag is pas goed te begrijpen door zijn context.

Dat klinkt vrij logisch.

Het is misschien een open deur maar dan wel eentje waar we allemaal dagelijks tegenaan lopen. De ene mens reageert op woorden en gedrag van de ander zonder precies te weten wat de ander precies bedoelde. In de praktijk ontstaat zo telkens weer – en bij iedereen – dagelijks miscommunicatie, veelal zonder gevolgen maar vaak ook met miscommunicatie, ruzie of erger tot gevolg.

Wat voor een invloed heeft toepassing van het FC op coaching/therapie?

De wetenschappelijke basis waarop wij onze cliënten begeleiden wordt Behaviorisme genoemd. In het hedendaagse Behaviorisme wordt alleen naar concreet gedrag (het denken en doen) van mensen gekeken. Definities en moeilijke woorden als de “psyche” (en of die misschien iets “mankeert”) of labels als “depressie” of “angststoornis” helpen niet bij het vinden van een oplossing. Sterker nog: die maken de problemen vaak erger. Veel van onze cliënten ervaren “stress” of “depressie” door de situatie waarin zij zich bevinden. Ik neem dan niet klakkeloos de woorden over die zij zelf geven aan hun klachten. Ik ga altijd bij iemand na wat zij/hij daarmee precies bedoelt en in welke situaties zij/hij die stress ervaart. Ik wil hem of haar juist tot nieuwe inzichten brengen en laten beleven in plaats van in het oude patroon van de cliënt(e) zelf mee te gaan. Dat heeft namelijk geen oplossing gegeven. Ik zie het als mijn taak en uitdaging om een cliënt(e) nieuwe inzichten te geven en nieuw gedrag te laten ontwikkelen.

Wat is daarbij de rol van de therapeut?

De coach/therapeut helpt met zijn kennis en vaardigheden de cliënt(e) om diens gedrag te veranderen. De therapeut die de beginselen van het FC omarmd, gaat uit van de subjectieve werkelijkheid van ieder mens. Hij erkent dus ook dat zijn werkelijkheid een andere is dan die van zijn cliënt(e) waardoor er per definitie sprake is van een gelijkwaardige relatie. Dit betekent in de praktijk dat het niet zo mag zijn dat de coach/therapeut de oplossing denkt te kennen en dit aan de cliënt(e) oplegt of onderwijst. Het gaat om de eigen waarheid en beleving van de cliënt(e). Wat werkt of behulpzaam is voor de cliënt(e), is maatgevend.

Wat spreekt jou persoonlijk zo aan in deze wijze van kijken naar de wereld?

Alles. Het laat iedereen vrij en in zijn waarde en het is super praktisch, en het werkt verlichtend en opluchtend om niet in je hoofd op zoek te hoeven gaan naar antwoorden op vragen waar geen antwoord op mogelijk is (omdat de context ontbreekt). Ik heb persoonlijk het idee dat veel therapieën en coaches door hun ingewikkelde definities eigenlijk alleen maar meer verwarring zaaien bij mensen die het zelf toch al verwarrend vinden. Er valt een last van je schouders als je inziet en doorvoelt dat je eigen denken over betekenissen van woorden en definities je eigenlijk alleen maar in de weg zit. Heerlijk om daarmee te stoppen, je mist niets. Sterker nog je staat veel meer open voor de wereld om je heen waardoor je alles bewuster en intenser kunt beleven.

©2017Heelmeesters

GRATIS TELEFONISCH CONTACT

Graag nodigen wij u uit om gebruik te maken van ons aanbod tot een gratis (behalve uw eigen belkosten) en geheel vrijblijvend telefoongesprek van maximaal 15 minuten met een ervaren jurist. Hierin kunnen wij u vaak al enkele praktische tips geven over hoe uw probleem het beste te benaderen. U kunt daarna zelf gericht verder zoeken.

Ons secretariaat is bereikbaar op werkdagen en zaterdag op telefoonnummer 0186-690707.

U kunt ook onderstaand contactformulier inzenden met daarin uw telefoonnummer. U wordt dan zo spoedig mogelijk teruggebeld door een van onze juristen.

4 + 14 =