De 2e verdieping, de Acceptance and Commitment Therapy (ACT): “Geen woorden maar daden”.

In een reeks van 3 artikelen in interview-vorm geeft Dirk van den Maagdenberg (1969, ACT-therapeut, coach, jurist, en oprichter van Heelmeesters, www.heelmeesters.info) een praktische samenvatting van de laatste wetenschappelijke ontwikkelingen in de gedragspsychologie. Het lijkt op een gebouw met 3 verdiepingen. Het fundament, de begane grond, zijn de filosofische principes van het Functioneel Contextualisme (FC) die ten grondslag liggen aan de psychologische wetenschap. Hierop is de 1e verdieping gebouwd, de Relational Frame Theory (RFT). Dit is een theorie over hoe het gedrag (niet alleen het “handelen” maar ook het “denken”) van mensen kan worden verklaard en voorspeld door middel van taal. Op de bovenste verdieping bevindt zich de Acceptance and Commitment Therapy (ACT), een therapie bedoeld om het gedrag van mensen te sturen in een door hen gewenste richting. ACT is een positieve, toekomstgerichte, therapie die wetenschappelijk bewezen effectief is zowel bij psychische klachten als bij coaching. RFT en ACT geven een geheel nieuwe kijk op de mogelijkheden van de toegepaste psychologie.

Wat is de Acceptance and Commitment Therapy (ACT)?

ACT is een gedragstherapie met als doel om de psychologische flexibiliteit van een cliënt(e) te vergroten. Onder flexibiliteit wordt verstaan de mate waarin een cliënt(e)   in staat is om de dingen te doen die voor haar/hem belangrijk zijn in haar/zijn leven. ACT gaat om het anders “doen” – vandaar de afkorting ACT – en niet zozeer anders “denken”. ACT is gericht op het ontwikkelen van nieuw gedrag, waardoor het een zeer positieve en toekomstgerichte vorm van therapie/coaching is.

Waarom ligt de nadruk op doen?

ACT is gebaseerd op de Relational Frame Theory (RFT). Deze theorie heeft wetenschappelijk bewezen dat een mens in principe geen controle heeft over zijn negatieve gedachten en gevoelens. Het heeft dus geen zin om negatieve gedachten (“niet goed genoeg”, ”schuld”, “depressief”, “geen zelfvertrouwen”) of negatieve gevoelens (“angst”, “woede”) van mensen te willen veranderen. Waar mensen wél controle over hebben zijn hun daden, hun doen. Door het ontdekken van nieuwe manieren van doen, ontwikkelen mensen zich en als gevolg daarvan verminderen iemands negatieve gedachten en gevoelens.

Wie kan baat hebben bij ACT?

Iedereen, niemand uitgesloten, zal in zijn leven meermaals met moeilijke situaties (ziekte, dood, zorgen, angsten, ontslag, armoede, conflicten) te maken krijgen. ACT gaat ervan uit dat de pijn, veroorzaakt door deze situaties, nu eenmaal bij het leven horen. Dit is een ander geluid dan dat we meestal horen in onze huidige samenleving die een tegenovergestelde boodschap cultiveert, namelijk dat een leven lang en gelukkig is en dat alles maakbaar is als je maar je goed genoeg best doet. Het echte leven houdt zich niet aan deze – vooral door politiek en commercie – gedicteerde regels. Omdat deze regels van kinds af aan ons mensen opgelegd worden, zal ieder mens onbewust proberen naar deze regels te leven. Geen wonder dat we de onvermijdelijke pijn, die niet in dit plaatje past, toch zoveel mogelijk willen vermijden.

Niet zeuren, doorgaan, nog beter je best doen?

Zo zijn we geneigd te denken inderdaad. En dus zullen we – als we onvermijdelijk op enig moment toch met de pijn en het lijden van het echte leven worden geconfronteerd – deze pijn en de bijbehorende negatieve gedachten en gevoelens, willen verdringen. Wij doen dit door bijvoorbeeld keihard te werken, juist in bed te blijven, alcohol en drugs te consumeren, te piekeren en te malen hoe de pijn weg te krijgen etc., en alle combinaties hiervan. Door dit vermijdende gedrag (ook wel vluchtgedrag of coping genoemd) hoeven we op korte termijn even niet aan onze pijn te denken en denken we die zodoende te kunnen controleren. Op de langere termijn werkt dit niet. In de praktijk zie je dat als het vermijdende gedrag een zo grote plaats gaat innemen in iemands leven dat iemand niet meer toekomt aan andere ook belangrijke zaken en hulp gaat zoeken. Dan kan de juiste therapie of coaching helpen.

Hoe gaat ACT praktisch in zijn werk?

Het gaat er vooral om dit vermijdende gedrag waar we last van hebben op te sporen en nieuw gedrag, dat beter bij iemand past en iemands leven waardevoller maakt, ervoor in de plaats te zetten. Cliënten gaan er vaak van uit dat hun gedachten en gevoelens het probleem zijn. Zij willen eerst hun negatieve gedachten en gevoelens onder controle hebben alvorens zij met hun leven verder te kunnen. De RFT heeft ons geleerd dat dit niet werkt en deze controle van pijn en negatieve gedachten en gevoelens zelfs contraproductief werkt. Het zijn niet onze gedachten die het probleem zijn (want die zijn toch niet te sturen) maar het gedrag dat daarop volgt waar we in de praktijk de meeste last van hebben. ACT draait het dus juist om: De cliënt(e) leert eerst nieuwe wegen te ontdekken en bewandelen, waarna negatieve gedachten en gevoelens als vanzelf naar de achtergrond worden verdreven. Het grote voordeel is dat er vanaf het eerste begin van de therapie/coaching al direct resultaat kan worden geboekt.

Wat zijn die nieuwe wegen?

Die zijn voor iedereen verschillend. Dat is een van de zaken die een ACT therapeut samen met zijn cliënt(e) zal gaan onderzoeken. Een cliënt(e) wordt van de automatische piloot afgehaald om samen diens “waarden” te onderzoeken. Wat vindt de cliënt(e) het allerbelangrijkst in haar/zijn leven, wat maakt haar of zijn leven “waardevol”? Waarden geven de richtingen aan in welke de client(e) zich idealiter zou willen begeven. Op elk van de levensgebieden (zoals werk, partner, gezin, gezondheid, vrije tijd, vrienden etc) gaan we kijken a. of de cliënt(e) daar naar haar/zijn tevredenheid genoeg tijd aan besteed en b. of zij/hij daar op de juiste wijze tijd aan spendeert. Als er verbeteringen mogelijk zijn, dan stellen we samen praktische doelen op om concrete stappen te zetten.

En als het door psychische barrières als angst of gebrek aan zelfvertrouwen niet lukt?

Dit komt heel vaak voor. We zijn namelijk gewend geraakt aan ons vermijdende gedrag, we leven vaak op de automatische piloot. ACT werkt daarom met een insteek vanuit verschillende hoeken, zowel toekomstgericht (waarden en doelen), als vanuit het nu (met een grote rol voor mindfulness), als vanuit het verleden waar iemand zich te zeer heeft laten leiden door bepaalde gedachten of heeft geleerd bepaalde situaties te vermijden. Een ACT therapeut zal een cliënt(e) op respectvolle wijze vaardigheden aanleren om te gaan met pijnlijke situaties die iemand heeft meegemaakt of iemand leren hoe zij/hij zijn negatieve gedachten en gevoelens kan leren relativeren en minder serieus te nemen zodat deze geen obstakels meer zijn voor verandering in de door cliënt(e)zelf gewenste richting.

Wat spreekt jou persoonlijk aan in ACT?

Wat ik het gaafste vind is de nuchterheid en positiviteit van de therapie. Cliënten worstelen vaak al lang met allerlei vragen voordat ze langs komen. Het is dan fantastisch om de verwondering en opluchting te zien als zij ervaren dat hun problematische gedachten niet het probleem zijn! Bovendien is het geweldig om eraan te kunnen bijdragen en meemaken dat iemand zelf stappen zet en daarover enthousiast is. Dit heeft volgens mij alles te maken met het vertrouwen tussen therapeut/coach en de cliënt(e) dat ontstaat tijdens de therapie/coaching. Dit vertrouwen kan ontstaan omdat ACT en RFT ervan uit gaat dat het verstand bij alle mensen op dezelfde manier werkt. Het is niet zo dat de cliënt(e) iets mankeert en de therapeut niet. We zitten in hetzelfde schuitje en kunnen over en weer levenservaringen uitwisselen en daarvan leren. Dit maakt de gesprekken ook voor mij telkens weer interessant en leerzaam.

©2017Heelmeesters